De Nationale Hannie Schaft Stichting geeft twee papieren nieuwsbrieven uit per jaar. Donateurs ontvangen de nieuwsbrief gratis in de brievenbus. Daarnaast kunt u zich abonneren op de digitale nieuwsbrief. De digitale nieuwsbrief informeert u over lopende nieuwtjes, aankondigingen etc.

 

LEES NIEUWSBRIEF

Het bericht Nieuwsbrief – voorjaar 2025 verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Wat is Verzet?

Op een dag, toen ik een jaar of acht of negen was, nam mijn moeder me mee naar de kelder van ons huis en zei dat ik goed moest opletten.
Ze reikte omhoog, duwde een plafondpaneel weg en liet zien waar ze het zilverwerk van de familie en een paar andere waardevolle spullen had verstopt. “Ik wil dat je weet waar deze dingen zijn,” legde ze uit, “voor het geval we ooit plotseling moeten vluchten.”

Dit was in New York in de jaren ’70. Mijn familie was onlangs verhuisd van Manhattan naar een groene buitenwijk op Long Island, waar we aan een rustige straat woonden, omringd door mooie huizen en grote groene gazons. Ik kon in mijn eentje de hond uitlaten, liedjes zingend en dromend over de wereld. Waren we hier niet veilig?

Het verborgen zilverwerk had te maken met de jeugd van mijn moeder in Europa. Ze werd in 1938 geboren in Tsjecho-Slowakije, een verkeerde plek op een zeer duister moment in de geschiedenis. Nog voordat ze twee jaar oud was, zou de wereld al in oorlog zijn. Die oorlog ging over grondgebied en ideologie, maar het ging ook over het kleine Joodse lichaam van mijn moeder, en haar recht om te bestaan. Waar ze zich ook bevond in de volgende vijf jaar, ze was nergens veilig, omdat een fascistische leider haar had bestempeld als een “staatsvijand.” Al op zeer jonge leeftijd, vier, vijf, zes jaar, moest mijn moeder al slim zijn in het bedenken van ontsnappingen.

Mijn grootvader, een toegewijd sociaaldemocraat, een seculiere Jood en lid van het Tsjechoslowaakse verzet, belandde in Mauthausen, een concentratiekamp in Oostenrijk waar uitgehongerde gevangenen stenen uit een steengroeve moesten hakken en deze omhoog moesten dragen over de “dodentrap,” terwijl nazi-honden hen achtervolgden, happend naar hun voeten. Mijn grootmoeder werd gedeporteerd naar Ravensbrück, een vrouwenkamp, en mijn moeder dook onder.

Alle drie overleefden ze, in tegenstelling tot tientallen van hun familieleden. In 1949 verlieten ze Europa, verhuisden eerst naar Australië en vestigden zich later in New York. Daar ontmoette mijn moeder mijn vader, een vriendelijke Joodse arts. Ze trouwden en kregen mijn broer en mij. Wij groeiden op in een pluralistische, multiculturele samenleving, die voor mij grotendeels vrij leek van antisemitisme. Het idee dat ik ooit plotseling met het familiezilver zou moeten vluchten, leek bijna absurd. Maar de wereld is veranderd.

In de afgelopen weken hebben neonazi’s in Michigan geprotesteerd buiten een theaterproductie van een toneelstuk over Anne Frank, en marcheerden neonazi’s met hakenkruisvlaggen openlijk door een straat in Columbus, Ohio. Amsterdam — al 18 jaar mijn tweede thuis — was getuige van een moment van intense haat, zo schokkend dat het onze hoofdstad opschudde en een internationale kwestie werd: een wereldcrisis op een lokaal toneel.

Het lijkt erop dat haat tegenwoordig volop aanwezig is. Alle vormen van racisme komen voorbij. We hebben afschuwelijke video’s gezien van politiegeweld tegen zwarte mensen, aanvallen op LGBTQ+ mensen, hun boeken verboden, aanvallen op Aziaten, die verantwoordelijk werden gehouden voor een wereldwijde pandemie, en islamofobie als onderdeel van talrijke anti-immigratiecampagnes wereldwijd. Haatdragende propaganda gaat steeds vaker ongecontroleerd rond op onze zogenaamd “slimme” telefoons — die we net zo goed “haatmachines” kunnen noemen. Steeds meer landen kiezen leiders die inspelen op onze vooroordelen en groepsinstinct, voornamelijk om meer macht voor zichzelf te verwerven.

Dit gaat niet de goede kant op. Zo komen we niet in een betere wereld terecht. Maar hoe verzetten we ons? Welke stappen kunnen gewone mensen zoals wij ondernemen?

Eén voorbeeld van verzet is Hannie Schaft, die we vandaag herdenken.
Hannie wilde mensenrechtenadvocaat worden, maar ze moest haar studie staken om zich bij het verzet aan te sluiten. Ze werkte als koerier en spion, vervalste identiteitsbewijzen en hielp Joodse kinderen onder te duiken. Ze pakte een wapen op, leerde het te gebruiken en liquideerde nazi’s van dichtbij. Ze toonde enorme moed, nam directe actie en betaalde daarvoor met haar leven op 24-jarige leeftijd.

Als ik aan haar vorm van verzet denk, ben ik diep onder de indruk, maar ik moet toegeven dat dit niets voor mij is. Ik ben bang voor wapens, ik ben niet buitengewoon moedig en ik hecht veel meer aan de idealen van vreedzame verandering. Voor mij is de pen altijd machtiger geweest dan het zwaard.

Dat is een van de redenen waarom ik besloot mijn boek The Diary Keepers te schrijven, waarin ik via de dagboeken van zeven Nederlandse burgers die de Tweede Wereldoorlog meemaakten, het verhaal vertel van de nazi-bezetting van Nederland. Ik wilde begrijpen waarom sommige mensen collaboreerden, terwijl anderen niets deden en weer anderen in verzet kwamen. Ik wilde weten wat iemand zoals mijn grootvader ertoe bracht morele keuzes te maken onder zulke extreme omstandigheden, en de mijzelf vraag stellen: hoe zou ik me gedragen hebben?

De dagboeken die ik koos, werden geschreven door gewone burgers, sommigen Joods, anderen niet, sommigen collaboreerden als lid van de NSB, anderen zaten in het verzet.

De verzetsfiguur die in mijn boek naar voren kwam als het morele middelpunt, was een vrouw genaamd Elisabeth van Lohuizen. Haar vrienden noemden haar Bets. Ze werd geboren in 1891 en runde met haar man Derk-Jan een kruidenierswinkel die al generaties in haar familie was, in Epe, een klein stadje aan de rand van de Veluwe. Ze was 48 jaar oud op 10 mei 1940, toen Duitsland Nederland binnenviel, en die dag begon ze een dagboek bij te houden, dat meer dan 900 pagina’s zou omvatten.

In het begin richtten haar dagelijkse aantekeningen zich op de ervaring van het leven onder de bezetting: de komst van Duitse soldaten in haar stad, de schommelende prijzen van bloem, rijst en eieren, en de problemen met oorlogsrantsoenering. Omdat ze via haar netwerk van leveranciers goed op de hoogte was, schreef ze ook over gebeurtenissen in Amsterdam, de Februaristaking, de anti-Joodse maatregelen en opkomende verzetsactiviteiten.

Op 15 juli 1942, de dag waarop de nazi’s begonnen met de massale deportaties van Joden in Amsterdam naar Westerbork en vervolgens naar vernietigingskampen in het Oosten, schreef Bets:

“Gisteren zijn kennissen van ons naar Amsterdam geweest en zagen daar rellen. Joodse mensen sprongen uit ramen of in de grachten. Verschillende werden op straat doodgeschoten. … En het feit dat wij, vrije Nederlandse burgers, niets kunnen doen, is hard en bitter.”

Maar Bets deed niet niets. Ze sloot een pact met de lokale postbode en de voormalige schooldirecteur van haar dorp om samen een groep te vormen die ze Het Driemanschap noemden, om zoveel mogelijk mensen te helpen. Eerst nam ze mensen in haar huis op — een illegale daad, want volgens de nazi-wetten mochten Joden niet in christelijke huizen verblijven.

Toen ze geen ruimte meer had, haalde ze geld op binnen haar kerkgemeente om een leegstaand zomerhuisje in het bos te huren, dat ze snel vulde met 18 tot 20 onderduikers. In haar dagboek noemde ze hen “gasten” of “bezoekers.” Toen meer ‘gasten’ in Epe aankwamen, huurde ze een tweede huis, en daarna een derde, vierde en vijfde. Binnen enkele maanden verborg Het Driemanschap meer dan 100 mensen. Maar ze gaf hen niet alleen onderdak, ze bood hen ook gastvrijheid en bouwde persoonlijke banden op.

“Vanavond hebben we twee nieuwe dames ontvangen,” schreef ze op 30 september 1942. “Eén heeft een doctoraat in de biologie en studeert nu voor apotheker. Haar zus is biologe. Deze hoogopgeleide dames zorgen voor een illuster gezelschap. … Er is zoveel te organiseren. We hebben ’s avonds een grote groep gasten (nu zes), en altijd boeiende gesprekken. Het is onbegrijpelijk waarom deze mensen worden vervolgd.”

Bets deed dit werk met groot risico voor zichzelf en haar familie. Ze werd twee keer gearresteerd, gevangengezet en ondervraagd. Haar man en zoon werden beiden naar concentratiekampen gestuurd, waar ze werden gemarteld. Ze ervoer diep persoonlijk verdriet, maar had nooit spijt. In haar dagboek bevestigde ze keer op keer dat dit het werk was dat ze moest doen.

Op eerste kerstdag 1942 bezocht een vriend haar. “Hij probeerde me te waarschuwen, me te overtuigen te stoppen,” schreef ze in haar dagboek. “Ik ben het niet met hem eens. Praten helpt niet; je moet iets doen, als je echt iets wil betekenen voor de onderduikers. We zullen voorzichtig zijn, maar we gaan door.”

Ik denk vaak aan Bets, en aan de zekerheid die ze voelde dat ze mensen moest helpen, terwijl zoveel anderen niets deden of, erger nog, Joden voor geld verrieden of collaboreerden.Haar dagboek is voor mij een inspiratiebron, een bevestiging dat er mensen zijn voor wie moreel relativeren geen optie is. Bets slaagde erin om de ontmenselijkende propaganda, die overal om haar heen was, te negeren. Ze zag verschil in religie niet als een reden om iemand af te wijzen. Ze had zich kunnen verschuilen achter schaarste, angst of haar eigen kwetsbaarheid als excuus om zich op haar gezin te richten, maar in plaats daarvan vond ze telkens meer kracht in zichzelf om anderen te helpen. Ze had schaarste, angstterreur of haar eigen kwetsbaarheid kunnen gebruiken om zich alleen op de behoeften van haar familie te concentreren, maar in plaats daarvan vond ze telkens meer kracht in zichzelf om anderen te helpen.

Het verzet van Bets kwam niet uit het niets. Ze was lid van een pacifistische organisatie genaamd Kerk en Vrede, opgericht na de verwoestingen van de Eerste Wereldoorlog. Ze was actief binnen haar gemeenschap van de lokale Nederlandse Hervormde Kerk, waarvan de dominee, Menno ter Braak, zich openlijk uitsprak tegen het Derde Rijk en pleitte voor waarden als liefdadigheid en compassie. Haar rotsvaste geloof en toewijding aan sociale rechtvaardigheid zorgden ervoor dat ze geen moment hoefde te twijfelen om in actie te komen.

Uiteindelijk hebben Elisabeth van Lohuizen en haar groep meer dan 70 levens gered. De reden dat ze dit kon doen, was haar standvastig humanisme, een onwrikbare weigering om de menselijke verbinding op te geven. Dat standvastig humanisme is wat ik nastreef, een perfect voorbeeld van verzet.

Enkele weken geleden, twee dagen nadat mijn thuisland, de Verenigde Staten, een haatdragende aspirant-dictator en demagoog tot president had gekozen, werd ik wakker in Amsterdam en zag ik mijn sociale media-feeds vol met angstaanjagende beelden. Israëli’s werden op straat aangevallen, er werd gesproken over een ‘Jodenjacht’. Daarop volgden beelden van Israëlische voetbalhooligans die vreselijke, opruiende leuzen scandeerden, en meer geweld. Veel feiten over de situatie waren onbekend, en er was veel tegenstrijdige informatie op sociale media.

Eén bericht op mijn tijdlijn verontrustte me in het bijzonder: “Wees voorzichtig als je Israëli bent of er duidelijk Joods uitziet.” Ik vroeg me meteen af: hoe Joods zie ik eruit? Vrienden uit de VS schreven en vroegen: “Ben je in orde?” Ik was in orde, maar ik was bang. Was het tijd om het plafondpaneel weg te duwen, de waardevolle spullen te pakken en te vluchten?

Geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt vaak, schreef Mark Twain.Europa’s donkere geschiedenis weergalmde zeker voor velen van ons op 8 november, vooral voor degenen met een persoonlijke band met de verschrikkingen van het verleden. Bepaalde woorden kwamen steeds terug, woorden die de narratieven van haat versterkten. Ik hoef ze hier niet te herhalen. Gekluisterd aan mijn “haatmachine” — mijn smartphone — keek ik de hele dag naar video’s van hatelijke, criminele gedragingen aan beide kanten. Mijn angst groeide, mijn geloof in de mensheid verwaterde.

Die avond, bang om alleen mijn hond uit te laten, belde ik een buurman en vroeg of hij met me wilde meelopen. Hij vroeg niet waarom, en aarzelde niet. De volgende dag zag ik een andere buurman, een vriend die een moslim van Marokkaanse afkomst is. Heel even aarzelde ik, me afvragend of we elkaar zouden moeten vrezen. Maar we bleven staan, hij bij zijn fiets, en we praatten. Ik vertelde hem dat ik me erg angstig voelde. “Ik ken dat soort angst,” zei hij. “Ik herinner me dat het voor ons zwaar was na 9/11.” Die avond deed ik wat ik vaak doe als ik gestrest ben: ik kookte. Ik nodigde hem uit voor het diner, en we spraken verder.

Ondertussen werden mijn angsten uitgebuit door politici, zowel hier als internationaal, die de situatie aangrepen om de zaken te verergeren. Hier liep de geschiedenis anders en rijmde niet meer. Deze keer werden woorden als “deportaties” gebruikt als dreigement voor moslims. Mensen die al generaties lang in Nederland woonden, werden bestempeld als “buitenstaanders” met een “migratieachtergrond.” Ik weet dat Joden ook door de nazi’s werden bestempeld en doelwit werden gemaakt als “buitenstaanders” die niet geïntegreerd zouden zijn, terwijl de wortels van de Joodse gemeenschap in dit land al honderden jaren teruggingen. In mijn thuisland, de Verenigde Staten, beloofde de aankomende president massale deportaties van immigranten op zijn eerste dag in functie, terwijl zij de schuld kregen van alle problemen in het land. Hier werden eerst de Joden doelwit gemaakt, en daarna werd de moslimgemeenschap tot zondebok verklaard, nog voordat we wisten wie waarvoor verantwoordelijk was.

Dit is wat we van de geschiedenis weten: Niemand van ons is veilig als iemand van ons wordt gedehumaniseerd. De wolf die een zondebok zoekt, raakt nooit verzadigd. Hij heeft altijd meer prooi nodig. Zijn ware voedingsbron is de haat zelf. Hoe meer we een groep demoniseren of wegzetten, hoe groter het gevaar voor ons allemaal wordt.

Ons verzet begint bij een weigering om het beest te voeden. Zodra we toestaan dat onze politiek de menselijkheid verliest, verliezen we alles. We moeten elke vorm van ontmenselijking afwijzen, of die nu tegen Joden, moslims of iemand anders gericht is. Zoals Elisabeth van Lohuizen moeten we een standvastig humanisme behouden.

We doen dit door actie te ondernemen in de echte wereld. We moeten elkaar ontmoeten, praten, onze gedeelde menselijkheid bevestigen, onze verschillen met nieuwsgierigheid en interesse bespreken, gemeenschappen bouwen, en dialoog bevorderen. We behouden traditionele waarden van tolerantie, begrip, en ja, ook vrede. Via cultuur kunnen we bruggen bouwen, door middel van muziek, dans en eten. Een goede maaltijd helpt altijd. We moeten ons committeren aan gelijke rechtvaardigheid, aan het zien van elkaar als mens, en aan het vermijden van het teveel versimpelen van verhalen. Het begint bij onze buren. We reiken steeds één persoon tegelijk de hand, met het doel een pluralistische gemeenschap op te bouwen waarin ieders stem wordt gehoord.

Voor mij begint het vinden van de geest van Elisabeth van Lohuizen met het zoeken naar mijn eigen innerlijke kracht om ondanks mijn angsten te blijven proberen die handreiking te geven. Standvastig humanisme is een weigering om onze angst of haat te accepteren als fundament van welke wereld dan ook. Verzet is collectief streven naar een rechtvaardige wereld. In de woorden van Elisabeth van Lohuizen:

“We zullen voorzichtig zijn, maar we gaan door.”

Het bericht Hannie Schaftlezing 2024 verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Op zondag 24 november hebben we verzetsstrijdster Hannie Schaft herdacht en haar leven gevierd in PHIL Haarlem. De dag begon met de kranslegging op de Eerebegraafplaats in Bloemendaal. Daarna volgde het programma in de kleine zaal van PHIL Haarlem met de Hannie Schaftlezing, gegeven door auteur en journalist Nina Siegal. Siegal nam ons mee naar de vele vormen van verzet.
“Het begint bij onze buren. We reiken steeds één persoon tegelijk de hand, met het doel een pluralistische gemeenschap op te bouwen waarin ieders stem wordt gehoord.”

Haar lezing en de speech van waarnemend voorzitter Hans Bakker werd omlijst met optredens van Arnout Bultje, Miriam Venema, Eline Selie, Rafael van der Maarel, Silje Raaijmakers en kinderen en jongeren van Musical Master. Dit alles in de regie van Brigitte Odett. Hierna volgde een stille tocht naar het Kenaupark waar kransen werden gelegd bij het monument ‘Vrouw in verzet’ van Truus Menger-Oversteegen.

De Hannie Schaftlezing 2024 is hier terug te lezen.

Een beeldimpressie:

_{Foto’s van Jitske Nap (optreden) en Ab van der Deure (kransleggingen en stille tocht)}

Het bericht Nationale Hannie Schaft Herdenking 2024 verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Het bericht Toespraak van waarnemend voorzitter Hans Bakker verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Nina Siegal is promovenda aan de Universiteit van Amsterdam bij de Amsterdam School for Heritage, Memory and Material Culture. Haar meest recente boek The Diary Keepers (De vergeten dagboeken) kwam uit in 2023. Het werpt op meeslepende wijze een blik op het verhaal van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust aan de hand van de dagboeken van Nederlandse burgers, verhalen uit de eerste hand van gewone mensen die buitengewone tijden doormaken.

Naast The New York Times is haar freelancewerk verschenen in tientallen kranten en tijdschriften, waaronder TIME Magazine, de Wall Street Journal, ArtNews en The Economist.

Herdenking 24 november in PHIL Haarlem (voorheen Philharmonie)
Aanvang: 13.00, inloop vanaf 12.30 | Lange Begijnestraat 11 | 2011 HH Haarlem.
Vrije toegang zonder aanmelding vooraf.

De Herdenking wordt opgenomen en zal na een paar dagen terug te kijken zijn via onze website: hannieschaft.nl

Nationale Hannie Schaft Stichting
De Nationale Hannie Schaft Stichting wil mensen – vooral ook jongeren – inspireren om het verschil te maken wanneer het erop aankomt en op te komen voor vrijheid en gelijkwaardigheid in de geest van WO II verzetsstrijder Hannie Schaft. Vanuit een diepgaande overtuiging over onrecht, gelijkwaardigheid en het belang van een democratische rechtsstaat, kwam zij in actie voor onze vrijheid. De Stichting organiseert jaarlijks de Nationale Hannie Schaft Herdenking en de Hannie Schaftlezing op de laatste zondag van november. De Stichting is politiek neutraal en onafhankelijk.

De herdenking wordt mede mogelijk gemaakt door:
Nationaal Fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranenzorg (Vfonds) en Gemeente Haarlem.

Het bericht Nina Siegal houdt de Hannie Schaftlezing 2024 verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Jeroen was sinds 6 februari 2012 bestuurslid en vanaf september van dat jaar voorzitter van de Nationale Hannie Schaft Stichting. Zijn voorzitterschap liet zich kenmerkten door een grote toewijding aan het gedachtengoed van Hannie Schaft en de zusters Oversteegen. Zijn vele gesprekken met Truus en Freddie vormden een blijvende bron van inspiratie. Dankzij de inspanningen van Jeroen hebben zij beiden in 2014 het Mobilisatie-Oorlogskruis ontvangen uit handen van toenmalig minister-president Rutte.

Onder de leiding van Jeroen heeft de stichting vele hoogtepunten gekend. In 2015 werd in een volle St.-Bavokerk, in aanwezigheid van Truus en Freddie, herdacht dat Hannie Schaft 75 jaar daarvoor vanuit diezelfde kerk werd herbegraven. In 2020 was het 100 jaar geleden dat Hannie werd geboren. Een gebeurtenis die ondanks de alstoen heersende COVID-19-pandemie op passende wijze kon worden herdacht. Het idee van Jeroen om 100 KLM stewardessen – die op dat moment hun werk niet konden doen – bij het beeld van Hannie in het Kenaupark te Haarlem met zijn allen het getal 100 te laten vormen en dit vanuit de lucht te filmen, illustreerde zijn creativiteit en vormde een mooi gebaar naar de jarige Hannie.

Om maar niet te spreken over de documentaire ‘hoe Hannie ben jij?’ van filmmaakster Deborah van Dam, die het belang van opkomen tegen onrecht aan jongeren voorhoudt en die na haar première in het Amsterdamse Theater Tuschinksi meerdere internationale prijzen heeft gewonnen. Met de bijbehorende lesmodule vormt deze tot op de dag van vandaag een inspirerende bron voor leerlingen tussen 10 en 14 jaar van de zogenoemde Vreedzame scholen maar ook van vele andere scholen.

Jaarlijks organiseert onze stichting de Nationale Hannie Schaft herdenking met de Hannie Schaftlezing als hoogtepunt. De vele gerenommeerde sprekers die Jeroen door de jaren heen bereid wist te vinden om de lezing te verzorgen, spraken ieder jaar weer indrukwekkende woorden in de geest van het gedachtengoed van Hannie, Truus en Freddie. Toen het houden van de herdenkingsbijeenkomst in 2020 als gevolg van COVID onmogelijk leek, leidde de creativiteit en volharding van Jeroen ertoe dat de herdenking door de (noodzakelijke) inzet van beeld en geluid mooier en indrukwekkender is geworden dan ooit.

Naast een uitmuntende voorzitter was Jeroen ook een sympathieke collega, een fijn en maatschappelijk betrokken mens en een goede vriend. We zullen hem en zijn bezielde leiding enorm missen.

Het bericht IN MEMORIAM – JEROEN PLIESTER verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

In juli van 2023 ontving ze de erepenning vanwege haar decennialange verdiensten voor de (Zaanse) maatschappij. Greet Plekker–van Sante is in besloten kring begraven.
Meer informatie

_{Foto: Gemeente Zaanstad}

Het bericht Greet Plekker-van Sante overleden verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Als u liever de Hannie Schaftlezing van Abdelkader Benali en de speech van Jeroen Pliester apart wilt bekijken en /of lezen dan kan dat hier:

Hannie Schaftlezing: De naam, het kind en de ruiter. Door Abdelkader Benali
Speech: Stelt u zich deze situatie voor. Door Jeroen Pliester, voorzitter van de Nationale Hannie Schaft Stichting

Het bericht Bekijk de Nationale Hannie Schaft Herdenking 2023 verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Bekijk hier de speech van Jeroen Pliester. De tekst van de speech is hier ook te lezen.

Het bericht Speech voorzitter Jeroen Pliester – Nationale Hannie Schaft Herdenking 2023 verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.

Het bericht Uitzending Nationale Hannie Schaft Herdenking 2023 bij NH TV. verscheen eerst op Nationale Hannie Schaft Stichting.